Het Zeeuws is een Friso-Frankische streektaal. Samen met het West- en
Frans-Vlaams vormt zij een apart cluster zuidwest-Nederlandse dialecten.
Jacob van Maerlant onderscheidde al een aantal zelfstandige 'Dietse'
(streek-)talen en het Zeeuws is er daar, zo blijkt onder meer uit de
proloog van zijn Sinte Fransiscus Leven, één van:
Men moet om de rime te souken
Misselike tonghe in bouken:
Duuts, Diets, Brabants, Vlaemsch, Zeeus;
Walsch, Latijn, Griex ende Hebreeus
(Misselike tonghe = verschillende talen)
Zeeuws werd toen dus gespeld als 'Zee(u)s(ch)' en was als begrip
gangbaar ter aanduiding van de taal van de Vlaamse kust. Daar verstond men
tot ongeveer begin vijftiende eeuw het hele eilandrijke kustgebied van
Oostvoorne tot voorbij Duinkerke onder.
Tegenwoordig, nu streektalen en minderheidstalen volop in de
belangstelling staan, zijn steeds meer mensen van mening, dat het Zeeuws,
net als het Nedersaksisch en het Limburgs, als zelfstandige streektaal
erkend zou moeten worden. Het Europees Handvest voor Streek- of
Minderheidstalen biedt daar meer dan voldoende mogelijkheden voor. Op
provinciaal niveau wordt daarover sinds kort overleg gevoerd. De vraag die
daarbij vanzelfsprekend rijst, is of die erkenning ook voor het Frans- en
West-Vlaams zou moeten gaan gelden. België en Frankrijk hebben het
genoemde handvest echter niet ondertekend, al zou Frankrijk op het punt
staan dat nu wel te doen. Er is overleg tussen Zeeland en
Frans-Vlaanderen.
Regiolecten en kenmerken
Het Zeeuws is onder te verdelen in een aantal dialectgroepen of
regiolecten: Svores (Oostvoorne en omgeving), Goereês, Flakkees,
Fluplands (St. Philipslands), Thools, Schouws, Duvelands, Noord-Bevelands,
Zuud-Bevelands, Walchers, West-Zeêuws-Vlaoms (of Cezands) en
Land-van-Axels. Daarnaast is het Zeeuws sterk verwant aan het West Vlaams.
De dialecten van het Land van Hulst, het oostelijkste deel van Zeeuws
Vlaanderen, en een aantal Zeeuws-Vlaamse grensdorpjes zijn geen Zeeuwse,
maar Oost-Vlaamse (dus Frankische) dialecten.
Binnen de diverse regiolecten hebben de meeste plaatsen een eigen dialect.
Maar steeds meer van die plaatselijke dialecten vervlakken. Meestal zijn
alleen de dialecten van 'gesloten' gemeenschappen nog duidelijk van de
dialecten van omringende plaatsen te onderscheiden (Ouddorp, Bruinisse,
Yerseke, Arnemuiden, Westkapelle, Eede). Aan sprekers is nog wel steeds
duidelijk te horen uit welke streek ze komen en kan binnen grotere streken
als Flakkee, Zuid-Beveland en Schouwen bestaan regionale verschillen. Die
verschillen zijn bijna altijd oost-west georiënteerd.
Een aparte plaats binnen het Zeeuws wordt ingenomen door het burger-Zeeuws
van Middelburg en Vlissingen (en tegenwoordig ook Oost- en West-Souburg),
dat bijzonder sterk verschilt van die van het omringende Walcherse
plattelandsdialect. De dialecten van andere steden en stadjes als
Zierikzee, Goes, Veere, Tholen, Oostburg, Axel en Terneuzen wijken veel
minder van de omringende plattelandsdialecten af.
De genoemde regiolecten laten naar het zuiden toe steeds meer Vlaamse
kenmerken zien. Is op Schouwen een zomer in Zeeland nog gewoon een 'zomer
in Zeêland', vanaf Walcheren en Zuid-Beveland wordt dat een 'zeumer'. En
op het qua vocabulair iets noordelijkere Zuid-Beveland eet men
'aerebemezen' of 'aerebezems', op Walcheren zijn dat 'frinzen' of
'frenzen' (van het Franse 'fraises').
Het dialect van midden en westelijk Zeeuws-Vlaanderen lijken sterk op het
West-Vlaams van 'sjuust over de grenze'. Enige opmerkelijke verschil is
het ontbreken van de oe-uitspraak van de Nederlandse ou in
Zeeuws-Vlaanderen. En de woordenschat van Zeeuws-Vlaanderen is veel meer
dan die van het West-Vlaams door het Nederlands aangetast.
Aantal sprekers
Uit een drietal regionale onderzoeken (Evenhuis 1995; Riemens 1995;
Menheere 1988) is af te leiden dat in heel Zeeland waarschijnlijk nog voor
ruim 60% van de Zeeuwse bevolking Zeeuws de eerste en belangrijkste taal
is. Van de overige 40% heeft zeker de helft enige passieve of actieve
kennis van de taal. Goeree, Schouwen en Duiveland, het uiterste westen en
oosten van Zuid-Beveland, de westpunt van Walcheren en
West-Zeeuws-Vlaanderen kennen de hoogste percentages dialectsprekers.
Positieve uitschieters zijn dorpen als Bruinisse, Arnemuiden en
Westkapelle (met zelfs meer dan 90% Zeeuwstaligen onder de jongeren) en de
meeste West-Zeeuws-Vlaamse dorpen (met name Hoofdplaat, Breskens en
Schoondijke).
In West-Vlaanderen spreekt bijna 90% van de gehele bevolking nog (bij
voorkeur) West-Vlaams (ruim 1 miljoen sprekers). In Frans-Vlaanderen wordt
de streektaal alleen door de alleroudsten (soms meer dan 80%) en
vijftig-plussers (ca. 10-50% sprekers, afhankelijk van de plaats) nog
gesproken (totaal nog slechts zo'n 20.000 sprekers).
Er is in Frans-Vlaanderen echter een opmerkelijk grote belangstelling voor
cursussen in de streektaal. De verwachting is dan ook, dat het
Frans-Vlaams nooit helemaal zal uitsterven, maar hoe langer hoe meer
voorbehouden zal zijn aan een relatief kleine groep zeer taalbewuste
tweetaligen.
Het totaal aantal sprekers van Zeeuws/West-Vlaams/Frans-Vlaams ligt,
inclusief de sprekers in een aantal enclaves in vooral Noord- en
Zuid-Amerika (Michigan, Detroit, Brazilië) op ruim 1,5 miljoen.
Activiteiten
De meeste actieve belangstelling voor de taal vind je (na
Frans-Vlaanderen) in de Zak van Zuid-Beveland, waar tal van schrijvers,
dichters, vertellers, toneelgroepen en muzikanten vandaan komen. Vooral
's-Heerenhoek is wat dat betreft een echte 'brandhaard'.
Op Walcheren wonen de meeste 'stille' genieters: vertelavonden worden er
buitengewoon druk bezocht en er worden relatief zeer veel publicaties in
en over het dialect gekocht. Walcheren telt echter maar weinig schrijvers
en vertellers en al helemaal geen streektaalmuzikanten.
Vooral in westelijk Zeeuws-Vlaanderen is de belangstelling voor het Zeeuws
nog niet groot, waarschijnlijk omdat de taal daar nog wel het minst
bedreigd wordt. Het aangrenzende West-Vlaanderen laat datzelfde beeld nog
veel sterker zien.
"Infrastructuur"
De 'infrastructuur' van het Zeeuws is, in vergelijking met andere streken,
nog zeer beperkt. Het Zeeuws kent een uitvoerig woordenboek
Zeeuws-Nederlands, maar een (zak-)woordenboek Nederlands-Zeeuws ontbreekt
bijvoorbeeld. Er zijn maar weinig bijbelgedeeltes in het Zeeuws vertaald,
er is nog geen algemeen geaccepteerd spelsysteem, er zijn geen cursussen
of lesprogramma's in of over het Zeeuws beschikbaar, er wordt door de
regionale media nog maar mondjesmaat aandacht aan de taal besteed, er is
nog maar één Zeeuwstalig tijdschrift (Noe), er is geen Zeeuwse
streektaalfunctionaris en er verschijnt maar weinig serieuze literatuur in
en over de taal.
De enige instanties die zich actief inzetten voor het behoud en de
popularisering van de streektaal zijn Stichting Zuudwest 7 (uitgeefster
van ’t tiedschrift Noe, de Stichting School en Dialect en sinds kort de
Zeeuwsche Vereeniging voor Dialectonderzoek (vanouds een, zoals de naam al
zegt, vooral op dialectologisch onderzoek gerichte, wat vergrijste
vereniging, die momenteel echter hard haar best doet een nieuw weg in te
slaan).
In West-Vlaanderen is de situatie nog 'dramatischer', terwijl de kansen
voor de taal er veel groter zijn dan in Zeeland. Het afgelopen jaar lijkt
echter een voorzichtige kentering te hebben plaatsgevonden, met veel
landelijke media-aandacht voor het West-Vlaams, onder andere dankzij de
ongekende populariteit van de West-Vlaamse hip-hopband 't Hof van
Commerce. In Frans-Vlaanderen loopt men bij tal van initiatieven nog tegen
een onwillende, centralistische overheid aan. Toch neemt daar het aantal
cursisten in de vrije cursussen Nederlands (in tegenstelling tot wat de
naam doet vermoeden vooral 'Vlaemsch'-georiënteerd) steeds verder toe en
verschijnen er steeds meer Frans-Vlaamse opschriften in het straatbeeld.
Colofon
Deze inleiding is geschreven door Marco Evenhuis
zie ook zijn website over het Zeeuws
(aanrader!)
