Er bestaan in Nederland meerdere varianten van het Nedersaksisch.
Belangrijke verschillen doen zich o.m. voor in Drenthe en tussen delen van
oostelijk Overijssel, de Veluwe en de Achterhoek. De variant Stellingwerfs
wordt behalve in de Friese gemeenten Oost- en West-Stellingwerf ook
gesproken in Noordwest-Overijssel en de gemeente Westerveld in
Zuidwest-Drenthe. Het Nedersaksisch van Nederland sluit in taalkundige zin
aan bij het Nedersaksisch/Nederduits in Noord-Duitsland, dat in de meeste
Duitse deelstaten erkend is in het kader van deel III van het Europese
Handvest.
Regio Het gebied waar het Nedersaksisch in Nederland wordt gesproken bestaat
uit de provincies Groningen, Drenthe, Overijssel, de gemeenten Oost- en
West-Stellingwerf in Zuidoost-Friesland en de gebieden Achterhoek en
Veluwe in de Provincie Gelderland. In Duitsland wordt het in het gehele
Noorden gesproken, door een moeilijk te schatten aantal mensen, zie de
kaart die de Duitse taalkundige H.Protze samenstelde. Voor een
gedetailleerdere weergave van Nedersaksische dialecten in Nederland, kijk
bij de taalkaarten.
Verspreiding Drenthe heeft 457.347 inwoners, Groningen 557.951, Overijssel
1.057.186, de Nedersaksische delen van Gelderland samen 873.414 en de
gemeenten Oost- en West-Stellingwerf samen 50.000. Het totaal aantal
inwoners is 2.995.898. Een onderzoek dat enkele jaren geleden werd
uitgevoerd door de regionale radio van Groningen leverde op dat zo'n 65%
van de inwoners in die provincie Nedersaksisch spreekt, d.w.z. de variant
Gronings. Leest men voorzichtigheidshalve 60% en extrapoleert men dat
percentage naar het hele gebied, dan komt dat neer op een aantal sprekers
van 1.797.539.
Status De provinciale overheden van Drenthe, Groningen, Overijssel en
Gelderland, de gemeentebesturen van Oost- en West-Stellingwerf en het
provinciaal bestuur van Friesland erkennen dat het Nedersaksisch beschermd
en gestimuleerd moet worden en voeren beleid ter zake. Het Nedersaksisch
is door de Nederlandse regering erkend in het kader van het Europees
Handvest volgens deel II. De regiobesturen hebben het Nedersaksisch
bovendien bij de rijksoverheid voorgedragen voor erkenning onder deel III.
Het Nedersaksisch is voor Nederlandstaligen redelijk tot zeer goed
verstaanbaar en de houding is in het algemeen tolerant. Daarom wordt het
Nedersaksisch gewoonlijk volledig geaccepteerd.
Openbare instellingen en diensten Naar gewoonte kan men zich in het Nedersaksisch zowel schriftelijk als
mondeling tot de regionale overheden en diverse instellingen richten. De
overheden zelf overigens maken slechts sporadisch gebruik van het
Nedersaksisch. De rechterlijke instanties gebruiken het Nedersaksisch
niet, maar het gebruik ervan door verdachten en getuigen is niet verboden.
In de praktijk is de wederzijdse verstaanbaarheid het belangrijkste
criterium en voert tolerantie de boventoon.
Onderwijs Wat het basisonderwijs betreft wordt alleen in de gemeenten Oost- en
West-Stellingwerf in structurele zin aandacht besteed aan het
Stellingwerfs en dat is verwoord in het schoolwerkplan. Het gaat hier
voornamelijk om passieve beheersing van het geschreven Stellingwerfs door
o.m. aanbieding van een drietal periodieken voor kinderen en om
taalbeschouwingsonderwijs in projectvorm. In de andere regio's wordt
incidenteel, voornamelijk op projectbasis, aandacht besteed aan het
Nedersaksisch. Dat laatste geldt voor het gehele taalgebied ook ten
aanzien van het vervolgonderwijs. Men kan cursussen volgen aan de
verschillende instituten in de regio's. Universitair kan het Nedersaksisch
worden bestudeerd aan de Rijksuniversiteit Groningen. Incidenteel worden
cursussen aangeboden aan onderwijzend personeel.
Media De diverse regionale en lokale omroepen gebruiken het Nedersaksisch
soms in hun algemene maar regelmatig tot zeer veel in programma's die de
regionale kultuur tot onderwerp hebben. In tijd variïren deze programma's
van één tot vijf uur per week. Het gebruik van het Nedersaksisch in
kranten en tijdschriften is in sommige regio's wat de nieuwsgeving betreft
niet ongewoon, maar het is heel gewoon in proza, poëzie en beschouwelijke
teksten over regionale kultuur. Dat gebruik hangt o.m. samen met de
verschijningsfrekwentie en met de aanwezigheid van kulturele pagina's in
de diverse edities en varieert daarmee van één tot tweemaal per week tot
eens in de veertien dagen.
Diversen Er is een belangrijke geschreven traditie in het Nedersaksisch en een
belangrijke boekproduktie. Per regio verschijnen er jaarlijks 8-12 nieuwe
titels in de streektaal, voor het gehele gebied is dat ongeveer 50. De
produktie van cd's in de streektaal is opmerkelijk. In Groningen bijv.
verschijnen jaarlijks tien nieuwe titels, terwijl in Gelderland oplagen
van 3000 stuks niet ongewoon zijn.
In het hele Nedersaksische taalgebied is er een groot aanbod van kabaret,
revue en amateurtoneel in de streektaal. Regelmatig worden er kerkdiensten
in de eigen taal gehouden. Er is in de Nedersaksische regio een groot
aantal belangwekkende musea, bibliotheken en culturele centra gevestigd.
Colofon
Deze inleiding is geschreven door Henk Bloemhoff
m.m.v. Pieter Jonker, Lex Schaars, Philo Bloemhoff en Siemon Reker
Een uitgebreider artikel (ook over het Duitse deel van het taalgebied)
kunt u hier vinden
