De ontstaansgeschiedenis van het Twents

Gedeelte van een lezing door Bert Groothengel (streektaalconsulent Van Deinse Instituut te Enschede), ©2004





De oorsprong

Belangrijke afstammelingen van de oude Westgermaanse taal zijn Nederlands, Fries, Limburgs, Duits en Nedersaksisch (waartoe ook het Twents behoort). De Germaanse stammen van boeren, vissers en jagers kenden een sociale structuur die de kiem droeg van onze huidige democratische samenlevingsvormen. Trouw was men verschuldigd aan een gekozen leider die “Kung-ing-gaz” werd genoemd, waarvan ons woord “koning” is afgeleid.

Bestond er aanvankelijk een groep nauw verwante Westgermaanse dialecten, met de groei en verspreiding van het Westgermaanse volk vormde zich de bakermat van de moderne talen in Engeland, Nederland, België en Duitsland. De dialecten van het noorden, zoals Oudsaksisch, Nederfrankisch (de voorloper van het Nederlands) en Engels bleven veel op elkaar lijken. De taal van de volken die naar het zuiden trokken onderging een fundamentele verandering: in de hooggelegen streken in het zuiden ontstond het Hoogduits, terwijl in de noordelijke vlakten Nederduits (of Platduits) werd gesproken. De term Hoogduits heeft dus niets te maken met iets hoogstaands, maar heeft betrekking op de hooggelegen streek waar deze taal ontstond. Het Nederduits werd, zoals gezegd, gesproken in de vlakten in het noorden; dit is het gebied vanaf de Noordzee tot halverwege de Elbe. Uit het Nederfrankisch is het Nederlands ontstaan.

Nederlandse taal

De standaardtaal in ons land is de Nederlandse taal. Een taal die, anders dan onze oosterburen nog al eens plachten te beweren, geen verkeerd gespelde en gesproken vorm van het Duits is. Er is niet zo heel veel bekend over de oudste vorm van het Nederlands. Er zijn een aantal tekstfragmenten uit de 9e eeuw gevonden die erop wijzen, dat de taal een Nederduits of Frankisch dialect was met Oud-Saksische elementen.

Vanaf de 13e eeuw is er een overvloed aan teksten waaruit blijkt, het Frankisch de lijn naar het moderne Nederlands heeft voortgezet. Rond die tijd was de politieke en culturele invloed van Frankrijk duidelijk voelbaar. De Nederlandse taal uit die tijd kende al een groot aantal leenwoorden uit het Frans. In de scheepvaart: bijvoorbeeld: frégate – fregat; brigantin – brik; matelôt – matroos; maar ook in het dagelijkse taalgebruik: fait – feit; eschat – schaak; point – punt. Sommige woorden zijn letterlijke vertalingen van hun Franse equivalenten: petit-fils werd kleinzoon en belle-fille werd schoondochter.

In 1585, een jaar na de dood van Willem van Oranje -de Vader des Vaderlands die zelf geen woord Nederlands sprak- kwam Antwerpen onder beheer van Spanje. Het centrum van activiteit werd nu verlegd naar de noordelijke provincies, met name naar Holland waar Amsterdam, Leiden en Den Haag opbloeiden ten koste van Brugge en Antwerpen. Dat die Hollandse taal de eenheidstaal van de Nederlanden werd is met name te danken of te wijten aan de Bijbelvertaling, de Statenbijbel, die zijn oorsprong vond in de Synode van Dordrecht. De Bijbel werd geschreven in het Hollandse dialect. Dit Hollandse dialect ontwikkelde zich zowel tot de schrijftaal als de spreektaal in de Nederlanden. Opmerkelijk feit: men was van plan de synode twee jaar daarvoor in Deventer te houden. Echter vanwege de labiele toestand in die plaats, “nog niet van alle smetten vrij”, koos men Dordrecht als plaats. Verondersteld mag worden dat indien genoemde synode in Deventer was gehouden diezelfde Bijbel in het Nedersaksisch zou zijn geschreven en wij nu als schrijf- en spreektaal Nedersaksisch zouden spreken. Geconcludeerd mag derhalve worden: Nederlands is een min of meer toevallig boven komen drijven Hollands dialect

Nedersaksische talen

Het Twents is één van de vele Nedersaksische talen. Vraagt men aan Duitsers die Twents spreken waar zij denken dat hun streektaal vandaan komt, dan zullen zij antwoorden dat het een verbasterd Nederlands is. Als je hetzelfde vraagt aan Nederlanders die Twents spreken, dan is de kans groot dat zij antwoorden dat het Twents een verbasterd Duits is. Een misverstand: het Twents is namelijk een afzonderlijke en oorspronkelijke Nedersaksische taal.

Rond het begin van de jaartelling vestigden zich de Saksen -een Germaanse volkengroep- in het Noordoosten van het huidige Duitsland en in het oosten van Nederland. Een Saksische monnik bezong in het jaar 830 het leven van Christus in het Oud-Saksisch. Zo’n 400 jaar eerder werden zowel het eerste wetboek van Nederland als dat van Duitsland geschreven in het Oud-Saksisch. Het Saksisch taalgebied liep van Noord naar Zuid van Noorwegen tot aan Wenen en van Oost naar West van Oost-Duitsland tot aan de IJssel. Tijdens de diverse volksverhuizingen maakten de Angelsaksen via het Vlaamse land de oversteek naar Zuid-Engeland (denk aan het Franse l’Angletterre). Daar kennen de nu nog de streken Sussex, Essex aan. Ook in de taal zijn er diverse overeenkomsten te vinden: knife – knief; little – luk; shower – schoer; twilight – tweeduustern. Vandaag de dag kan men met de Twentse taal nog tot diep in Duitsland terecht.





 
Google
 
Web Deze website