Zeeuws



t Zeeuws is n Friso-Frankische streektoal. Tesoamen mit t West- en Frans-Floams vörmt zai n apaart kluster zuudwest-Nederlaandse dialekten. Jacob van Maerlant onderschaaidde al n aantol zulfstandege 'Dietse' (streek-)toalen en t Zeeuws is doar aine van, zo blik onder meer oet de proloog van zien Sinte Fransiscus Leven:

Men moet om de rime te souken
Misselike tonghe in bouken:
Duuts, Diets, Brabants, Vlaemsch, Zeeus;
Walsch, Latijn, Griex ende Hebreeus


Vertoalen:
Man mout om de raime te zuiken
Verschillende toalen ien bouken
Duuts, Diets, Broabants, Floams, Zeeuws;
Woalsters, Latain, Grieks en Herbreeuws


Alzo Zeeuws wuir dou as Zeeusch spèld en was as begrip gangboar as aanduden van de toal van de Floamse kust. Doar verstond man tot t begun vieftiende ieuw tou t haile ailaandrieke kustgebied van Oostvoarn tot veurbie Duunkèrke onder.
Tegenswoordeg, nau streektoalen en minderhaidstoalen volop ien de belaankstellen stoan, binnen aal meer minsken van mainen, dat t Zeeuws, net as t Leegsaksisch en t Limbörgs, as zulfstandege streektoal eerkend worden zoll mouten. t Europees Haandvest veur Streek- of Minderhaidstoalen biedt doar meer as voldounde meugelkheden veur. Op provinzioal nivo wordt doarover sunt kört overleg vouerd. De vroag dij doarbie vanzulfsprekend raaist, is of dij eerkennen ook veur t Frans- en West-Floams goan gelden zoll mouten. Belgie en Frankriek hebben t nuimde haandvest anders nait ondertaikend, al zoll Frankriek op t punt stoan om dat nau wel te doun. Der is overleg tuzzen Zeelaand en Frans-Floandern.

Regiolekten en kenmaarken
t Zeeuws is onder te verdailen in n aantol dialektgroepen of regiolekten: Svores (Oostvoarn en omgeven), Goereês, Flakkees, Fluplands (Sunt Philipslaands), Thools, Schouws, Duvelands, Noord-Bevelands, Zuud-Bevelands, Walchers, West-Zeêuws-Vlaoms (of Cezands) en Land-van-Axels. Doarnoast is t Zeeuws staark verwant aan t West-Floams.
De dialekten van t Laand van Hulst, t oostelekste dail van Zeeuws-Floandern, en n aantol Zeeuws-Floamse grenslougken binnen gain Zeeuwse, mor Oost-Floamse (alzo Frankische) dialekten.
Binnen de verschaidene regiolecten hebben de maiste stees n aaigens dialekt. Mor aal meer van dij ploatseleke dialekten vervlakken. Mainstied binnen allend de dialekten van 'sloten' gemainskoppen nog dudelk van de dialekten van omringende stees te onderschaaiden (Ouddorp, Bruinisse, Yerseke, Arnemuiden, Westkapelle, Eede). Aan sprekers is nog wel aal dudelk te heuren oet welke streek zai vot kommen en ken binnen grotere streken as Flakkee, Zuud-Bevelaand en Schouwen bestoan regionoale verschillen. Dij verschillen binnen binoa aaltied oost-west orienteerd.
n Apaart stee binnen t Zeeuws wordt iennomen deur t burger-Zeeuws van Middelbörg en Vlissengen (en tegenswoordeg ook Oost- en West-Soubörg), dat biezunder staark verschilt van t omringende Walcherse plattelaandsdialekt. De dialekten van andere steden en stadken as Zierikzee, Goes, Veere, Tholen, Oostburg, Axel en Terneuzen wieken veul minder of van t omringende plattelaandsdialekten.
De nuimde regiolekten loaten noar t zuden tou aal meer Floamse kenmaarken zain. Is op Schouwen n zummer in Zeelaand nog n zomer in Zeêland, vanof Walcheren en Zuud-Bevelaand wordt dat n zeumer in Zeêland. Wat woordskat betreft verschillt t noorden en t zuden ook van mekoar. Op Zuud-Bevelaand eet man aerebemezen of 'aerebezems, op Walcheren binnen dat 'frinzen' of 'frenzen' (van t Franse 'fraises').
t Dialekt van midden en westelk Zeeuws-Floandern lieken staark op t West-Floams van juust over t grènze. Ainege opmaarkelke verschil is t ontbreken van t oe-oetsproak van de Nederlaandse ou in Zeeuws-Floandern. De woordskat van Zeeuws-Floandern is veul meer dan dij van t West-Floams deur t Nederlaands aantast.

Aantel spreker
Oet n drijtel regionoale onderzuiken (Evenhuis 1995; Riemens 1995; Menheere 1988) is of te laiden dat in hail Zeelaand middelkerwies nog veur roem 60% van de Zeeuwse bevolken Zeeuws de eerste en belaankriekste toal is. Van de overege 40% het zeker de helfte ainege passive of active kennes van de toal. Goeree, Schouwen en Duivelaand, t uterste westen en oosten van Zuud-Beveland, de westpunt van Walcheren en West-Zeeuws-Floandern kennen t hoogste percentoazjes dialektspreker. Positive uutschieters binnen lougen as Brunesse, Arnemuiden en Westkapelle (mit zulfs meer as 90% Zeeuwstoalegen onder de jonger) en de maiste West-Zeeuws-Floamse lougen (mit noame Hoofdplaat, Breskens en Schoondijke).
In West-Floandern sprek binoa 90% van de haile bevolken nog (bie veurkeur) West-Floams (roem 1 miljoen sprekers). Ien Frans-Floandern wordt de streektoal allend deur de oldsten (asmis meer as 80%) en viefteg-plussers (ob. 10-50% spreker) nog sproken (totoal nog mor zo-ain 20.000 spreker).
Der is ien Frans-Floandern anders n opmaarkelk grode belaankstellen veur kurzussen ien de streektoal. De verwachten is den ook, dat t Frans-Floams nooit hailmoal oetstaarven zell, mor hou laanker hou meer veurbeholden wezen zell aan n relatief klaine groep zeer toalbewuste twijtoaligen.
t Tetoal aantel spreker van Zeeuws/West-Floams/Frans-Floams ligt, inklusief de spreker in n aantel enkloaven in Noord- en Zuud-Amerika, op roem 1,5 miljoen. Aktiviteiten
De maiste aktive belaankstellen veur de toal vindt man (noa Frans-Floandern) in de Zak van Zuud-Bevelaand, woar tel van schrievers, dichters, vertellers, toneelgroepen en muzikanten vot kommen. Veural 's-Heerenhoek is wat dat betrefft n echte 'heerd'.
Op Walcheren wonen de maiste 'stille' genieters: verteloavonds worden der boetengewoon drok bezöcht en der worden relatief veul publikoatsies ien en over t dialekt kocht. Walcheren telt anders mor weineg schrievers en vertellers en al hailmoal gain streektoalmuzikanten.
Veural in westelk Zeeuws-Floandern is de belaankstellen veur t Zeeuws nog nait groot, middelkerwies omdat de toal doar nog wel t minst bedreigd wordt. t Aangrènzende West-Floandern loat datzulfde beeld nog veul staarker zain.

"Infrastruckuur"
De 'infrastruktuur' van t Zeeuws is, ien vergelieken mit andere streken, nog hail beperkt. t Zeeuws kennt n oetvoureg woordenbouk Zeeuws-Nederlaands, mor n woordenbouk Nederlaands-Zeeuws ontbrek bieveurbeeld. Der binnen mor weinig bijbelgedailtes in t Zeeuws vertoald, der is nog gain algemain aksepteerd spelsysteem, der binnen gain kurzussen of lesprogrammas in of over t Zeeuws beschikboar, der wordt deur de regionoale media nog mor weineg aandacht aan de toal besteed, der is nog mor ain Zeeuwstoalig tiedschrift (Noe), der is gain Zeeuwse streektoalfunksjonoares en der verschient mor weineg serieuze literatuur in en over de toal.
De ainege instantsies dij zoch aktief ienzetten veur t behold en populariseren van de streektoal is Stichten Zuudwest 7.
In West-Floandern is de situoatsie nog 'dramatischer', wail de kansen veur de toal der veul groter binnen as ien Zeelaand. Verleden joar liekt anders n veurzichtege kentering te hebben ploatsvonden, mit veul laandelke media-aandacht veur t West-Floams, onder andere dankzij de onkende populariteit van de West-Floamse hip-hopband 't Hof van Commerce. Ien Frans-Floandern loopt man bie tal van initsjativen nog tegen n onwillend, centralistisch overhaid aan. Doch nemt doar t aantol kurzisten ien de vraie kurzussen Nederlaands (Floams) aal wieder tou en verschienen der aal meer Frans-Floamse opschriften in t stroatbeeld.

Deze pagina is geschreven in het Gronings, de vertaler is Niek Berendsen.