Fries



Gebied
Mit 'Fries' wonnen deur de meeste meensen ’t Westlauwers Fries bedoeld. ’t Westlauwers Fries (Westlauwersk Frysk, ‘t Fries west van de Lauwer) wonnen epraot in de Nederlaanse previnsie Frieslaand en in de meest westelijke delen van Grunningen. Buten Nederlaand wonnen disse dialekken 'Westfries' eneumd, mar binnen Nederlaand verwies disse naam naor de dialekken van Noord-Hollaand, dee van oorsprong Hollaans bin (weleswaor mit wat Friese invleujen).

Antal sprekers
Frieslaand hef meer as 600.000 inwoeners, waorvan der 450.000 Fries kunnen praoten. Veur zwat 350.000 is ‘t de moerstaal. ‘t Antal sprekers in de naobie-elegen gebieden in Grunningen lig werschienlijk rond de 3.000. Een sociolinguïstisch onderzeuk uut 1994 gaf an dat 94% van de hele Friese bevolking ‘t Fries begriepen kon, 74% ‘t kon praoten, 65% ‘t kon lezen en 17% ‘t kon schrieven. De sprekers van ‘t Fries vormen een (grote) meerderheid op ‘t plattelaand, en een (hele kleine) minderheid in de stejen, op de Waddeneilanen en de Stellingwarven (waor van oorsprong een Nedersaksisch dialek epraot wonnen).

Staotus
Frieslaand is al tientallen jaoren eleen deur de Nederlaanse overheid as tweetalige previnsie erkend. In 1996 wönnen ‘t Europese Haandves veur regionale talen of talen van minderheen in Nederlaand ondertekend, waoronder ‘t Fries volgens kapittel III (48 opties veur taalbescharming) erkend wönnen. In 2001 wönnen een Convenant Friese Taal en Cultuur tussen de Nederlaanse overheid en de previnsie Frieslaand esleuten. Dit dokement is de uutvoering van de dingen dee in ‘t Europese Haandves staon. In 1995 was ‘t officieel toe-estaon um Fries te praoten bie plaotselijke en previnsiale samenkomsen. Sinds 1997 is ‘t oek officieel toe-estaon um ‘t Fries te gebruken in de rechbanke, allewel ’t daorveur onofficieel al edaon wönnen. Deur een antal wetswiezigingen in de leste jaoren bin officiële stukken in ‘t Fries haos altied rechsgeldig. In 1980 was Fries een leervak op de baosisschoele, in 1993 oek in de eerste vuuf jaor van ‘t vort-ezet onderwies. Al in de jaoren zeuventig was ‘t meugelijk um Fries as examenvak te kiezen. De previnsiale overheid en verschillende gemeenten bin sinds kort begunnen mit een actief taalbeleid. In de leste tien jaor bin der noen vier plattelaansgemeenten waor as de officiële plaotsnaam de Friese is. Zwat alle gemeenten op ‘t vastelaand hem tweetalige plaotsnaamborden.

Peblieke diensen
Over ‘t algemeen ku-j Fries praoten mit peblieke autoriteiten. De previnsie en deelstaoten hem dit onderwarp tot beleid emaak, mar dokementen van de overheid bin vake allinnig in ‘t Nederlaans op-esteld; Friese of tweetalige dokementen koemen neet vake veur. In de rechbanke maggen alle pertiejen Fries praoten, inclusief de persoon dee verheurd wonnen en de getugen. As ‘t neudig is, kan der een vertaler in-eschakeld wonnen. De kantongerechen accepteren Friese teksen, mar dit kan veur preblemen zurgen a-j in hoger beroep gaon. Friese dokementen bin neet wettelijk bienend. Veerder bin (plaotsnaam)borden in ‘t Nederlaans, Fries of tweetalig, ofhankelijk van de keuze van de gemeente zelf.

Media
Jaorlijks wonnen 36 ure Friese tillevisie op de nasionale tv uut-ezunnen: elke Zundag een half ure en 20 menuten per weke veur schoeleradio en schoeletillevisie (elke woonsdag). De regionale zender "Omrop Fryslân" (Umroep Frieslaand) zend elke dag aanderhalf ure tv uut (dit wonnen dan de hele avend herhaold, en oek een keer de volgende mannen). Omrop Fryslân zend oek nog es 80 ure Friese radio per weke uut. Der bin gien kranten dee helemaole in ‘t Fries bin, der bin wel een paor tiedschriffen in ‘t Fries. In beiden previnsiale kranten verschienen allinnig een paor artikels in ‘t Fries, dee allemaole over culturele zaken gaon in de previnsie. Wel wonnen Friese citaoten in alle artikels (behalven as ze der neet bin) in ‘t Fries weer-egeven. Der is een beheurlijk grote literaire preduktie. Der is een prefessioneel Fries theater, dat arg veul bezeukers trek. In de meeste plaotsen koemen ammeteurdramagroepen veur.

Deze pagina is geschreven in het Veluws uit het dorp Nunspeet (spelling: IJsselacademiespelling), de vertaler is Stefan Lubbersen.