Maastrichtse preek uit 1729 die het Frans spreken van die tijd aan de kaak stelt
(de gebezigde spelling is de hedendaagse).
Inter omnes Linguas nulla Limburgensi praestantior.
(Ónger al de sjpraoke gif 't gein baeter es 't Limburgs).
Waat ich uch dan op Latiens gezag höb, dat höb ich 't ierste mien auw mojer
op zich Limburgs zègke hure, dan zag ze 't ummer kórt en good: "God
bewaar uch, mien leef kinjer, went geer gei Limburgs kónt". 'T is precies
eswen de luuj mit 't huitsje begóste te loupe, en zoebauw wen ze mer ónger de
minsje kómme, en oet de klute gewasse zien, dan inplaats dat ze op hun
mojersjpraok ach gaeve zouwe, en nao den tied van den daag 'gojemörge,
gojenaovend' zègke, kómme ze mit hun Hollensj 'asjeblief, dankjewel'
aangepatroeljeerd. En bleef 't dan nog bie al die króm floeze, ie ze mit hun
loak op de sjtool zitte gaon, dan góng 't nog aan! Aevel, daobie blif 't neet:
de moel sjteit geinen ougeblik sjtil, ze geit hun wie ein ainjevot. Mer al waat
ze babbele is Hollensj, al waat ze sjpraeke is Ingels of Frans, en doch rolt noe
en dan ei dutsj waord tösjebeij wie eine paerdskeutel in ein göt.
Zoe eine goje söl mót waal meine dat 't Limburgs get sjlechs is, angers is
't neet te begriepe, en hae mót vergaete zien waat auw mojer zag (en dat waor,
zoewaor God laef, ouch ein doorbraaf vrouw): "kinjer, kinjer", zag ze,
"geerluuj zalt 't zeen, mer ich belaef den daag neet mie dat 't Limburgs
gans aafkump". En aevel is den tied sjoon dao. Mer, wie kan 't angers zien:
de luuj doon zich gein meujte aan veur 't Limburgs good te liere. En kónne ze,
dan is 't: doe höbs, hae haet, veer höbbe, ich höb gehad, ich hauw gehad, ich
zal höbbe, ich wól dat ich heij. Dan miene ze esdat ze ganse kaele zien, en
alle verbe kónjugere kónne. En vraog me dan, wie hèt 'kieke' in den imperfek,
dan zègke ze 'ich kieket' sjtat 'ich keek'. En zoe geit 't ouch mit de
substantive, die ze doch zoe lich in den diksjonaer naosjlaon kónne. Ze
geluive, dat zoebauw ze op 't ierste blaad van den diksjonaer in de A gelaeze höbbe:
aarsjbaatsj, almanak, appelteef, dan weite ze sjoon genóg. En mót dat ins eine
zègke, waat 'kölkook' hèt, dan sjteit hae te kiekeesof häöm der duvel in
zien vot kneep en geit vieste! En veur 't twiede zeen ze 't Limburgs neet veur
eine kunstige sjpraok aan: ze weite neet dat eine Limburger de tóng in ziene
moel drieje kan wie Jaan Potaasj de möts op 't huid. Käöme ze dèks op de
Moosmert, of aan de Brakke, zoedat ze ins ei paar appelteve sjpraeke huurde, dan
zouwe ze waal zègke: "Wae heij dat van zie laeve gedach!"
De mansluuj in Limburg zien wie de ape: kump eine verloupen Hollenjer mit
einen hood op de kop wie ei mertsjeep en knuip op de rok wie de baom van einen
teijer en get odeklonj op ziene naasdook, daomit höbbe 't de Limburgse pletsjes
ouch, en dan wäör 't sjlech wen zie gei Hollensj sjpraeke kóste. De vrouwluuj
zien wie de kókkók: me zouw zègke: "God bewaar ós, laote veer gaon Jaan
Potaasj sjpele!" Mit ei waord gezag: wen ze Limburgs sjpraeke zouwe, zien
ze bang dat me ze veur rapalje aanzeen zouw!
Ich hoap doch, mit waat ich uch huuj zègke zal, 't Hollensj zoe in zien eij te
kittele, dat 't meine zal eine kónkelebaom te sjlaon. Dan zal ich uch bewieze
dat 't Limburgs de bèste van al de sjpraoke is. En daomit geerluuj mich baeter
versjtaon kónt, deil ich mie sermoon in twie deiler.
Ierste deil
Ich zèk, dat Limburgs de bèste sjpraok is waeges häör sjoenheit, en dat
is 't ierste deil. Ze is de bèste waeges häör laevetigheit, en dat is 't
twiede deil. En daoveur is 't neet allein nudig dat geer mich aanhuurt, mer ouch
dat geer uch van noe aan op 't Limburgs lèk. En daomit zalle veer sjloete. Ich
zèk dan: "Inter omnes Linguas nulla Limburgensi praestantior".
"God bewaar uch, went geer gei Limburgs kónt", zoe zag mien auw
mojer. Die ein zaak neet aldaag doon, die meine, zie heije al de sjoenheit van
't Limburgs sjoon wen ze de Limburgsen diksjonaer ins ingezeeen höbbe, mer waat
zien ze denaeve! Weite ze ouch, dat de sjoenheit van ein sjpraok 't nótste dink
van de welt is, ei dink zoe nóts, dat me aete, drinke, jao al daoveur sjtaon
laote zouw? En huurt me ouch ei paar mooswiever zich de waorheit zègke, en dat
dan de mansluuj tösje kómme, waat is dat neet ei plezeer wen me huurt wie hun
dae babbeij gaet. En daobie de sjoenste wäörd van de welt, par ekzempel: doe
sjwaerenoetse lómpen hónd, doe horekind, doe sjinmaer, doe loeszak, doe
raekel, doe kanalj, doe horejaeger ezw, ezw. Ich kan uch zègke, wie ich 't den
ierste kier van mie laeve gehuurd höb, ich sjtóng es heij ich in de bóks
gesjete! Ich dach, wie is 't mäögelik dat ein vrouw die van Jaanhagel aafkump,
en die bie 't rapalj groetgebrach is, zoe sjoen dinger zègke kan! 't rolde oet
häör moel wie ein leij van 't pannedaak, zoedat ich 't nog neet in mie huid
kriege kan wo ze 't vandan haolde. Waat ein sjoenheit, waat ein levigheit sjtik
neet in de wäörd. Waat tunks uch noe? Geer zeet doch Limburgers, waatbleef
uch? Geer sjtaot en kiek wie Pitsjnóts, höbder noe de moel vol tenj? Dat
geluif ich!
Zèk mich ins, waat veur sjproak zaet sjoender de kleine vinger mit ei waord
'kink' es 't Limburgs zaet? Kan me waal get sjoenders dinke of zègke , es op
zie good Limburgs: ich sjlabrik op 't ies, en vool op mien vot?
Wie gek, wie gek zeet geet daoveur neet, dat geer eur bèste jaore veurbie gaon
laot, aone uch op 't Limburgs te lègke, en de levigheit daovan te liere! Mer
ich weit wo 't vandan kump: wieväöl van uch zien ders, die zoe ein platte vot
höbbe dat ze einen hauven daag drop zitte blieve kónne veur 't Limburgs te
sjtudere, of in de sjriefbeuk van de auw luuj opzeuke en zeen, of ze neet hie en
dao ei wäördsje vunje, dat nog neet in de Limburgse diksjonaer sjteit, en
geliek ins zeen waat baeter gezag is: 'ich sjievel op mien vot' of 'ich rol op
mien vot'? Ze loupe inplaats nao de kaffehoezer en nao de wirtsjafte, wo eine
kalen Hollenjer vinje dae ze naoape kónne, en dat is hun groetste plezeer!
'T geit allewiel, God erberm zich, wie mit den erme blinjen Teun. Mien mojer
haet 't mich mie es hónder maol vertèld. "'T waor, God wèt 't, ein erm
sjöpsel", zag ze, "de blinjen Teun. De ouge waore häöm wie
oetgesjwaore, en doch woar er eine sjterke kael". Noe kaom de blinjen Teun
ins achter de Kakeberg (gèf waal ach op waat ich noe vertèlle zal: geine van
uch haet häöm gekant, den audste van uch kós de bóks nog neet aanknuipe dów
hae gesjtórve is), en dao woende ei aud wiefke, dat waal oet wesje góng, en
die hauw in ein houtere koej eine raaf baove de deur hange dae klappe kós. 'T
waor mich good. De blinjen Teun kump ouch bie die wesjvrouw baedele (dan góng
hae hiejóm, dat God en de gooj luuj häöm get gaeve zouwe) dów reep de raaf:
"Goedendag, zwager". De blinjen Teun wós neet dat dat eine raaf waor,
dów antwaorde hae getruus op zich Hollensj: "Goedendag, zwager". Dów
begós de vrouw, en de luuj die aan de deur sjtónge, te lache. Den ermen Teun
geluifde dat de luuj gelach heije wiel hae Hollensj sjprook, mer de luuj lachde
wiel hae zoe gek waor en meinde, dat 't sjoen sjteit wen men zie sjpraok
verangert! Zoe geit 't huujdesdaags perfek: me meint dat 't sjoen sjteit wen me
mit 'asjeblief, dankjewel' draangedriejd kump. Mer ocherm, wie waere ze
oetgelach!
Ein vraem sjpraok is ouch waal sjoen en good, mer bie de Limburgers blif ze
ummer heslig. Daoveur zag ouch de jónk oet Wiek: "Verdamp, waat bin ich
vroe dat ich 't Limburgs gelierd höb, zóns waer ich van mie laeve geine
sjietekoelevaeger gewore". Mit ei waord, en daomit zal ich 't ierste deil
van mie sermoon sjloete, 't babbelt zich good op Limburgs, 't lug zich good op
Limburgs, 't vlook zich good op Limburgs.
Twiede deil
Wo-aan zien veer dat 't laevetig is? Doa-aan, dat 't good in de oere klink.
En dat is waor, dat de jónges op de sjtraot weite dat 't rappelt esof eine in
ein laere bóks eine sjeet leut, en dat klink esof me op eine rómmelspot
sjpeelt. Noe, zouw me zègke, wovan kump 't dan dat de meiste gei plezeer aan de
laevetigheit van 't Limburgs vinje, dao 't doch zoe good klink! Daovan, wiel ze
neet hure wille! De natuur haet hun waal ei paar gooj oere gegaeve, mer ze make
zich ein möts of krolle, of ei dink wie eine poswage, dao-euver, veur de klank
daovan aaf te hauwe. Daovan kump et, dat ze ouch neet weite of 't Limburgs
baeter klink wen me 't graof of fien, flot of lanksaam, zeutjes of hel sjprik.
Doch waat of ich ouch babbele kan, oet de klank van dees zès wäörd allein:
leve, goje, herte, zeute, sókkere, ingel, kónt ger de laevetigheit van de
ganse sjpraok aafnumme. En euverlèk ins bie uch zelver of geer dat in ein anger
sjpraok zoe vaerdig kriege kónne zouwt. En laot einen Hollenjer sjoon get
dao-euver babbele, noets zal hae 't zoe sjoen zègke kónne.
Ich verzeker uch, veur 't Limburgs good te eksplikere mót me versjtand, waat zèg
ich, versjtand?, zien zinne! in de kop höbbe. 'T gif minnigein dae meint, hae kós
de laevetigheit van 't Limburgs, eswiel hae wèt waat ein oer is, waat ein
sjlabrik hèt. Aevel, dat is neet genóg. Zoelang wen hae krievelkroed aan zie
look haet, en aldaag neet ein sjtónd of twie de Limburgse diksjonaer sjtudere
wilt, zal hae noets liere. Eij jao! en aevel geit 't zoe: geer huurt van 't
Limburgs väöl sjpraeke, geer huurt väöl goods devan zègke, en aevel begrèpder
neet dat 't ein mizzerabel sjoen sjpraok is. Sjtaot mich ins de waorheit: is 't
neet sjanj veur God en de ganse welt, dat geer Latiens liert, dat geer einen
Hollenjse meister aannump, der geer uch 't huis mit sifrere döl maak, dao geer
doch wèt, dat 't genóg is eine Limburger te zien, en 't Limburgs goed te
liere!
Laot noe ins eine kómme dae 't Limburgs krittizere wilt, en zaet, dat 't ein
sjlechte sjpraok is, dat me ze neet ins sjrieve kan, dat 't get gereppels en
gerempels van anger sjpraoke is: "Bruuj de moor dan, goje patroen",
zouw ich häöm zègke, "'t Limburgs is in de welt gewaes ier doe, söl,
dien vot aopegedaon höbs, en dów höbbe 't de luuj sjoon gesjpraoke die mie
versjtand in hunne kink hauwe es doe, lómpen hónd, in dien gans lief! En doe mós
weite, dat mienen audnónk 't nog kan, ouch wen hae sjoon zoewied gereis haet,
dat hae zien hand in de wouke gewesje haet!"
Aafsjloeting
Utsj, noe höb ich doch zoe gesjriewd en gekaek, dat ich gans oet mienen aom
bin! En ouch höb ich gei wäördsje teväöl gezag, is den tied doch sjoon óm.
Ich heij uch nog väöl te zègke, mer dat versjpaar ich op ein anger maol. Veur
huuj wille veer dan sjloete.
Geer höb oet mien auw mojer häören eige mónd, zoe te zègke, gehuurd, dat
veur 't Limburgs alle anger sjpraoke gaon mótte. Oet de begin van mien sermoon
höb geer zeen kónne, wie heslig 't sjteit vraem vouk noa te ape. In 't ierste
deil höb ich uch de sjoenheit van 't Limburgs op ei duumke aangetuind, en doot
dat klein ekzempel van de blinjen Teun mót geer kótse wen me van ein anger
sjpraok sjprik. In 't twiede deil höb ich uch getuind, dat 't Limburgs de
laevetigste sjpraok van de ganse welt is, en uch dat beweze door ein ekzempel
van mienen audnónk, dae noe zoeväöl gereis hauw, en aevel ummer 't Limburgs
nog sjprook.
Hauwt dan die sjoen sjpraok in ier, liert 't Limburgs, mer liert 't good, angers
is 't mit den tied verdórve en verkwanseld.
