Brabānsk






Taalgroep
Yndo-Jeropeesk / Germaansk / West-Germaansk / Nederdśtsk / Nederfrankysk (Nederlānsk)

Skiednis
De Brabānske dialekten binne gjin minderheidstaal, mar Nederlānske dialekten, omdat it Brabānsk in grutte bydrage levere hat oan it ta stān kommen fan it Standertnederlānsk. Yn de 14e en 15e ieu binne Brussel, Mechelen en Antwerpen mei Gent en Brugge de stźden fan kwizekwānsje binne yn it Nederlānske taalgebiet mar as yn de 16e ieu de wurding fan de standerttaal yn in streamfersnelling komt, wurdt it swiertepunt fan de Nederlannen wylst nei it noarden ferlein. Nei de fal fan Antwerpen (1585) yn de Tachtichjierrige Oarloch tusken Spanje en de Nederlannen flechten der lykwols sa’n. 150.000 Flamingen en Brabanders nei it noarden. Dźrtroch bliuwt ek nei de 15e ieu de ynfloed fan dialekten as it Antwerpsk op it Standertnederlānsk grut. Amsterdammer Joost van den Vondel wie in bern fan Antwerpske flechtlingen. Merk wol op dat it hjir giet om it Brabānsk śt de stźden fan de provinsjes Flaamsk-Brabān en Antwerpen. It westen fan de provinsje Noard-Brabān rekke op it lźst fan de sechtjinde ieu sawat hielendal ūntfolke troch de oarloch. Letter waard it fannijs bewenne troch minsken śt it suden, wat no de provinsje Antwerpen is. De dialekten fan it easten fan de provinsje Noard-Brabān hawwe lykwols net bydroegen oan it Standertnederlānsk. Net alle Brabānske dialekten, mar in pear Sśd-Brabānske stedsdialekten hawwe dus in grutte bydrage levere oan it ta stān kommen fan it Standertnederlānsk.

Gebiet
Ta de Brabānske dialekten wurde de dialekten rekkene dy’t sprutsen wurde yn de Nederlānske provinsje Noard-Brabān en de Belgyske provinsjes Antwerpen en Flaamsk-Brabān. Fansels folgje de isoglossen net krekt de provinsjegrinzen. Sa hat Noard-Brabān trije dielgebietsjes wźr’t men net-Brabānske dialekten praat, ntl. de Westhoeke om Dinteloord hinne, dy’t mear Hollānsk is, Budel en omkriten, dat Dommellānsk (i.e. Noardwestlik Belgysk Limburchsk) is en it Lān fan Cuijk, wźr’t men Kleverlānsk sprekt en dat dus mear oanslśt by noardlik Nederlānsk Limburch en sśdeastlik Gelderlān. Boppedat binne der inkele oergongsgebieten wźr’t men gjin krekte grins lūke kin: benoarden eastlik Noard-Brabān leit de Bommelerwaard en de dialekten dźr lykje in hiel soad op de Brabānske dialekten besuden de Maas. Flaamsk-Brabān grinzet yn it westen oan it East-Flaamsk; yn de oergongssōne, de Denderstreek, sprekt men ek min ofte mear Brabānsk. Yn it easten grinzet Flaamsk-Brabān oan Belgysk Limburch; yn dy oergongssōne, it Getelān, sprekt men ek wer min ofte mear Brabānsk. Foar it gemak hāldt men yn dizze trije slimme gefallen mar de provinsjegrinzen oan, mar dialektologysk is soks net hielendal goed. Wichtige Brabānske dialektskaaimerken binne de ūmlaut, ferlytsingswurdfoarming mei -ke en omnamwurden yn de 2e persoan mei g- (ge, gij, gellie).

Oantal sprekkers
It oantal sprekkers is net bekend.
Ter fergeliking: it ynwennertal fan de hjirboppe beskreaune gebieten:
Noard-Brabān: 2.400.161
Antwerpen: 1.640.966
Flaamsk-Brabān: 1.018.403

Status
Brabānske dialekten wurde net as minderheidstaal erkend. Om dy reden is der ek gjin sprake fan standerdisearring fan it Brabānsk, oandacht foar dizze dialekten yn it ūnderwiis of brūken fan it Brabānsk yn formele sitewaasjes.
Yn 1999 is der in referinsjestavering ūntwikkele foar alle Brabānske dialekten, gearstald troch fertsjintwurdigers śt Noard-Brabān, Antwerpen en Flaamsk-Brabān.

Kultuer
Yn inkele gebieten is der in deeglike tradysje fan kabaret en muzyk yn it dialekt te konstatearjen; benammen yn de Meierij fan 's-Hertogenbosch, de stźden Antwerpen, Mechelen en Leuven en it Pajottenlān (Brussel en oanbuorjend westen) binne in soad foarfjochters fan it dialekt brūken. Yn oare streken, lykas it easten fan de provinsje Antwerpen, it lān fan Heusden en Altena en noardwestlik Noard-Brabān, is dy tradysje der hast net.

Auteur: Jos Swanenberg, 2002

printbare PDF-versie