Gebied Met 'Fries' wordt door de meeste mensen het Westlauwer Fries bedoeld.
Westlauwer Fries (Westlauwersk Frysk, het Fries ten westen van de Lauwer)
wordt gesproken in de Nederlandse provincie Friesland en in de meest
westelijke delen van Groningen. Buiten Nederland worden deze dialecten
'Westfries' genoemd, maar binnen Nederland refereert deze naam aan de
dialecten van Noord-Holland, die van oorsprong Hollands zijn (weliswaar
met enkele Friese invloeden).
Aantal sprekers Friesland heeft meer dan 600.000 inwoners, waarvan er 450.000 Fries
kunnen spreken. Voor ongeveer 350.000 is het de moedertaal. Het aantal
sprekers in aanpalende gebieden in Groningen ligt waarschijnlijk rond de
3.000. Een sociolinguïstisch onderzoek uit 1994 gaf aan dat 94% van de
hele Friese bevolking het Fries kan begrijpen, 74% kan het spreken, 65%
kan het lezen en 17% kan het schrijven. De sprekers van het Fries vromen
een (grote) meerderheid op het platteland, en een (hele kleine) minderheid
in de steden, op de Waddeneilanden en de Stellingwerven (waar van
oorsprong een Nedersaksisch dialect wordt gesproken).
Status Friesland is al sinds een aantal decennia door de Nederlandse overheid
als tweetalige provincie erkend. In 1996 werd het Europees Verdrag voor
Regionale en Minderheidstalen in Nederland geratificeerd, waaronder het
Fries volgens hoofdstuk III (48 opties voor taalbescherming) erkend werd.
In 2001 werd een Convenant Friese Taal en Cultuur tussen de Nederlandse
overheid en de provincie Friesland gesloten. Dit document is de
implementatie van bovengenoemd Europees Verdrag. In 1995 werd het
officieel toegestaan om Fries te spreken in lokale en provinciale
samenkomsten. Sinds 1997 is het ook officieel toegestaan om Fries te gebruiken
voor het gerecht, alhoewel het spreken ervan natuurlijk al oogluikend werd
toegelaten. Door een aantal wetswijzigingen in de laatste jaren zijn
officiële stukken in het Fries vrijwel altijd rechtsgeldig. In 1980 werd
Fries een vak op de basisschool, in 1993 ook in de eerste vijf jaar van
het voorgezet onderwijs. Al in de jaren zeventig was het mogelijk om Fries
als examenvak te kiezen. De provinciale overheid en diverse gemeentes zijn
sinds kort begonnen met actief taalbeleid. In de afgelopen tien jaar zijn
er nu vier plattelandsgemeentes waarin de officiële plaatsnaam de Friese
is. Bijna alle gemeenten op het vasteland hebben tweetalige
plaatsnaamborden.
Publieke diensten In het algemeen kan Fries worden gesproken met publieke instellingen.
De provincie en deelstaten hebben dit onderwerp tot beleid gemaakt.
Documenten van de overheid zijn echter vaak enkel in het Nederlands
opgesteld; Friese of tweetalige documenten zijn zeer zeldzaam. In de
rechtszaal is het alle partijen, inclusief de gedaagde en de getuigen,
toegestaan Fries te spreken. Als het nodig is, kan er een tolk worden
ingeschakeld. De kantongerechten accepteren Friese teksten, maar dit kan
problemen opleveren bij eventueel hoger beroep.
Friese documenten zijn niet wettelijk bindend. Verder zijn
(plaatsnaam)borden in het Nederlands, Fries of tweetalig, afhankelijk van
de keus van de betreffende gemeente.
Media
Jaarlijks wordt 37 uur Friese televisie op de nationale TV uitgezonden:
elke zondag een half uurtje (op Ned. 1) en 20 minuten per week voor
schoolradio en schooltelevisie (iedere woensdag). De regionale zender
"Omrop Fryslân" (Omroep Friesland) zendt iedere dag anderhalf
uur TV uit (dit wordt dan de hele avond herhaald, en ook éénmaal de
volgende ochtend). Omrop Fryslân zendt ook nog eens 80 uur Friese radio
per week uit. Er zijn geen kranten, weekbladen of maandbladen die helemaal
in het Fries verschijnen. In beide provinciale kranten verschijnen slechts
sporadisch artikelen in het Fries, die allemaal gaan over culturele zaken
in de provincie. Wel worden Friese citaten in alle artikelen (mits
aanwezig) in het Fries weergegeven.
Er is een redelijk grote literaire productie. Er is één professioneel
Fries theater, dat redelijk veel bezoekers trekt. In de meeste plaatsen
komen amateur dramagroepen voor.
